Verpleegkunde Nummer 3 , pp. 32-46
sep 2022, jaargang 37
Verpleegkunde Nr. 3 , pp. 32-46
sep 2022, jr. 37
Onderzoeksartikel

Verpleegkundig leiderschap in de ziekenhuispraktijk

Een onderzoek naar de beleving, ervaringen en zelfbeoordeling van leiderschapscompetenties door verpleegkundigen in een topklinisch ziekenhuis

Lees online

DOEL: Dit onderzoek heeft de beleving van ziekenhuisverpleegkundigen over betekenis en toepassing van leiderschapscompetenties in verpleegkundig handelen in kaart gebracht. Daarnaast was het onderzoek gericht op bewustwording van de ontwikkeling van verpleegkundig leiderschap.
METHODE: Het betreft een mixed-methods onderzoeksdesign met kwalitatieve data van 75 diepte-interviews en 24 focusgroepen over een periode van 2 jaar en kwantitatieve data van 430 verpleegkundigen.
RESULTATEN: Verpleegkundig leiderschap blijkt vooral gerelateerd aan opkomen voor patiënten vanuit expertise waarvan concrete voorbeelden werden gevonden. Tegelijk blijkt dat verpleegkundigen zich niet volledig bekwaam achten op bachelor niveau; op competenties zoals evidence based practice (EBP), zelfmanagement bevorderen en gezamenlijke besluitvorming is sprake van kennistekorten. Factoren die de ontwikkeling van leiderschap bevorderen zijn werkcultuurgebonden.
DISCUSSIE EN CONCLUSIE: Inzetten op vergroten van bewustwording van zowel onbewuste bekwaamheid als onbekwaamheid naast een veilige teamsfeer zijn belangrijke stappen in de ontwikkeling van klinisch leiderschap. Hierin zijn reflectie en uitwisseling van goede voorbeeldsituaties ondersteunend. Het onderzoek levert een model voor verpleegkundig leiderschap op dat laat zien hoe persoonlijke leiderschapscompetenties door alle verpleegkundigen, ongeacht het functieniveau, worden ingezet in combinatie met expertise die aan het functieen opleidingsniveau is gekoppeld en waarbij gedeeld leiderschap als een gezamenlijke opdracht in teamverband wordt beoefend.

Literatuur

  1. Cummings GG, Tate K, Lee S, Wong CA, Paananen T, Micaroni SPM, et al. Leadership styles and outcome patterns for the nursing workforce and work environment: A systematic review. Vol. 85, International Journal of Nursing Studies, 2018. p. 19–60. DOI: 10.1016/j.ijnurstu.2018.04.016
  2. Lacasse C. Leadership & Professional Development. Oncol Nurs Forum. 2013;40(5):431–4. DOI: 10.1188/13.ONF.431-433
  3. UWV. Factsheet arbeidsmarkt Zorg. 2019; Available from: www.s-bb.nl/feiten-en-cijfers
  4. Van der Cingel M. Compassion: The missing link in quality of care. Nurse Education Today, 2014. 34 (9) p. 1253-1257. DOI: 10.1016/j.nedt.2014.04.003
  5. Buurman B. Niets over ons, zonder ons, Investeringsagenda zeggenschap en positionering verpleegkundigen en verzorgenden [Internet]. 2020 [cited 2021 Mar 8]. Available from: https://www.venvn. nl/nieuws/advies-bianca-buurman-over-zeggenschapniets- over-ons-zonder-ons/]
  6.  Lamb A, Martin-Misener R, Bryant-Lukosius D, Latimer M. Describing the leadership capabilities of advanced practice nurses using a qualitative descriptive study. Nurs Open [Internet]. 2018 Jul [cited 2019 Jan 3];5(3):400–13. Available from: http://doi.wiley.com/10.1002/
    nop2.150
  7. Shapira-Lishchinsky O. Simulations in nursing practice: toward authentic leadership. J Nurs Manag [Internet]. 2014 [cited 2019 Jan 3]; Available from: https://onlinelibrary-wiley-com.proxy-ub.rug.nl/doi/pdf/10.1111/j.1365-2834.2012.01426.x
  8. Van der Cingel M. Notes on Nursing 2.0, de noodzaak tot verpleegkundig leiderschap en professionele eigenheid in de verpleegkundige en verzorgende beroepen. Verpleegkunde, 2019. 34(3): p. 35–8.
  9. Mannix J, Wilkes L, Daly J. Attributes of clinical leadership in contemporary nursing: an integrative review. Contemp Nurse [Internet]. 2013 [cited 2019 Jan 3]; Available from: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.5172/conu.2013.45.1.10
  10. Molina-Mula J, Gallo-Estrada J. Impact of Nurse-Patient Relationship on Quality of Care and Patient Autonomy in Decision-Making. Int J Environ Res Public Health [Internet]. 2020 [cited 2021 Mar 8];17(835). Available from: www.mdpi.com/journal/ijerph
  11. Munten G, Cox K, Garretsen H, Van den Bogaard J. Evidence based practice ; een kritische reflectie. 2006;(2):148–56.
  12. Wong CA, Giallonardo LM. Authentic leadership and nurse-assessed adverse patient outcomes. J Nurs Manag [Internet]. 2013 [cited 2019 Jan 3];21:740. Available from: https://onlinelibrary-wiley-com.proxy-ub.rug.nl/doi/pdf/10.1111/jonm.12075
  13. dle Zulueta PC. Developing compassionate leadership in health care: An integrative review. Vol. 8, Journal of Healthcare Leadership. Dove Medical Press Ltd.; 2016. p.1–10. DOI: 10.2147/JHL.S93724
  14. Nijboer A, Van der Cingel M. Compassion: Use it or lose it?: A study into the perceptions of novice nurses on compassion: A qualitative approach. Nurse Education Today. 2019;72. DOI: 10.1016/j.nedt.2018.11.006
  15. ten Hoeve Y, Castelein S, Jansen G, Roodbol P. Dreams and disappointments regarding nursing:
    Student nurses’ reasons for attrition and retention. A qualitative study design. Nurse Educ Today [Internet]. 2017 Jul [cited 2018 Jun 23];54:28–36. Available from: http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0260691717300825
  16.  ten Hoeve Y, Brouwer J, Kunnen S. Turnover prevention: The direct and indirect association between organizational job stressors, negative emotions and professional commitment in novice nurses. J Adv Nurs [Internet]. 2020 Mar 1 [cited 2021 Oct 12];76(3):836–Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jan.14281
  17. Boeije H, Bleijenbergh I. Analyseren in kwalitatief onderzoek [Internet]. Analyseren in kwalitatief onderzoek. 2019 [cited 2022 Apr 26]. 1–208 p. Available from: www.boomhogeronderwijs.nl
  18. Martin B, Hanington BM. Universal methods of design: 100 ways to research complex problems, develop innovative ideas, and design effective solutions [Internet]. Beverly, MA : Rockport Publishers; 2012 [cited 2018 Jun 23]. 207 p. Available from: http://www.
    worldcat.org/title/universal-methods-of-design-100- ways-to-research-complex-problems-develop-innovativeideas-and-design-effective-solutions/oclc/803513348
  19. Dierckx de Casterlé B, Gastmans C, Bryon E, Denier Y. QUAGOL: a guide for qualitative data analysis. Int J Nurs Stud [Internet]. 2012 Mar [cited 2013 Nov 1];49(3):360–71. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21996649
  20. Molenaar A, Niehof H, van der Cingel M. Leiderschap bij de bevordering van zelfmanagement. TVZ - Verpleegkd Prakt en Wet. 2020 Dec;130(6):44–8.
  21. Bassant E. Slim meten maakt bijscholen verpleegkundigen effectiever. Zorgvisie 2018 4812
    [Internet]. 2018 Nov 23 [cited 2022 Feb 17];48(12):64–5. Available from: https://link.springer.com/article/10.1007/s41187-018-0178-5
  22. Lambregts J, Grotendorst A, Van Merwijk C. Bachelor of Nursing 2020: een toekomstbestendig opleidingsprofiel 4.0 [Internet]. 2016 [cited 2018 Jul 4]. Available from:
    https://books.google.nl/bookshl=en&lr=&id=0ZKVCwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR5&dq=opleidingsprofiel+BN2020&ots=RzhXhyil9m&sig=t7YIrj-skUtfoXOUtL9WXESVSDY
  23. Miles JM, Scott ES. A New Leadership Development Model for Nursing Education. J Prof Nurs. 2019 Jan 1;35(1):5–11. DOI: 10.1016/j.profnurs.2018.09.009
  24. Bell J, Breslin JM. Healthcare provider moral distress as a leadership challenge. JONA’s Healthc Law, Ethics, Regul [Internet]. 2008 [cited 2021 Nov 9];10(4):94–7. Available from: https://journals.lww.com/jonalaw/fulltext/2008/10000/Healthcare_Provider_Moral_
    Distress_as_a_Leadership.4.aspx
  25. Sturm H, Rieger MA, Martus P, Ueding E, Wagner A, Holderried M, et al. Do perceived working conditions and patient safety culture correlate with objective workload and patient outcomes: A crosssectional explorative study from a German university hospital. PLoS One [Internet]. 2019 Jan 1 [cited 2021 Nov 10];14(1):e0209487. Available from: https://
    journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0209487
  26. Rao AD, Kumar A, McHugh M. Better Nurse Autonomy Decreases the Odds of 30-Day Mortality and Failure to Rescue. J Nurs Scholarsh [Internet]. 2017 Jan [cited 2019 Jun 16];49(1):73–9. Available from: http://doi.wiley.com/10.1111/jnu.12267
  27. Both-Nwabuwe JMC, Lips-Wiersma M, Dijkstra MTM, Beersma B. Understanding the autonomy–meaningful work relationship in nursing: A theoretical framework.
    Nursing Outlook, 2020. 68(1) p. 104–13. DOI: 10.1016/j.outlook.2019.05.008
  28. Van der Cingel M, Brouwer J. What makes a nurse today? A debate on the nursing professional identity and its need for change. Nursing Philosophy, 2021. 15 p. 1-7. DOI: 10.1111/nup.12343
  29. Bloemhof J, Knol J, Van Rijn M, Buurman BM. The implementation of a professional practice model to improve the nurse work environment in a Dutch hospital: A quasi-experimental study. J Adv Nurs [Internet]. 2021 [cited 2021 Nov 8];00:1–16. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jan.15052
  30. Beiboer C. Teamwork Style, Leadership Skills and Environmental Factors that influence Missed Nursing Care: A qualitative exploratory study on hospital wards. Masterthesis Nurs Sci. 2021
Onderzoeksartikel

Verpleegkundig leiderschap in de ziekenhuispraktijk

Een onderzoek naar de beleving, ervaringen en zelfbeoordeling van leiderschapscompetenties door verpleegkundigen in een topklinisch ziekenhuis

DOEL: Dit onderzoek heeft de beleving van ziekenhuisverpleegkundigen over betekenis en toepassing van leiderschapscompetenties in verpleegkundig handelen in kaart gebracht. Daarnaast was het onderzoek gericht op bewustwording van de ontwikkeling van verpleegkundig leiderschap.
METHODE: Het betreft een mixed-methods onderzoeksdesign met kwalitatieve data van 75 diepte-interviews en 24 focusgroepen over een periode van 2 jaar en kwantitatieve data van 430 verpleegkundigen.
RESULTATEN: Verpleegkundig leiderschap blijkt vooral gerelateerd aan opkomen voor patiënten vanuit expertise waarvan concrete voorbeelden werden gevonden. Tegelijk blijkt dat verpleegkundigen zich niet volledig bekwaam achten op bachelor niveau; op competenties zoals evidence based practice (EBP), zelfmanagement bevorderen en gezamenlijke besluitvorming is sprake van kennistekorten. Factoren die de ontwikkeling van leiderschap bevorderen zijn werkcultuurgebonden.
DISCUSSIE EN CONCLUSIE: Inzetten op vergroten van bewustwording van zowel onbewuste bekwaamheid als onbekwaamheid naast een veilige teamsfeer zijn belangrijke stappen in de ontwikkeling van klinisch leiderschap. Hierin zijn reflectie en uitwisseling van goede voorbeeldsituaties ondersteunend. Het onderzoek levert een model voor verpleegkundig leiderschap op dat laat zien hoe persoonlijke leiderschapscompetenties door alle verpleegkundigen, ongeacht het functieniveau, worden ingezet in combinatie met expertise die aan het functieen opleidingsniveau is gekoppeld en waarbij gedeeld leiderschap als een gezamenlijke opdracht in teamverband wordt beoefend.

Literatuur

  1. Cummings GG, Tate K, Lee S, Wong CA, Paananen T, Micaroni SPM, et al. Leadership styles and outcome patterns for the nursing workforce and work environment: A systematic review. Vol. 85, International Journal of Nursing Studies, 2018. p. 19–60. DOI: 10.1016/j.ijnurstu.2018.04.016
  2. Lacasse C. Leadership & Professional Development. Oncol Nurs Forum. 2013;40(5):431–4. DOI: 10.1188/13.ONF.431-433
  3. UWV. Factsheet arbeidsmarkt Zorg. 2019; Available from: www.s-bb.nl/feiten-en-cijfers
  4. Van der Cingel M. Compassion: The missing link in quality of care. Nurse Education Today, 2014. 34 (9) p. 1253-1257. DOI: 10.1016/j.nedt.2014.04.003
  5. Buurman B. Niets over ons, zonder ons, Investeringsagenda zeggenschap en positionering verpleegkundigen en verzorgenden [Internet]. 2020 [cited 2021 Mar 8]. Available from: https://www.venvn. nl/nieuws/advies-bianca-buurman-over-zeggenschapniets- over-ons-zonder-ons/]
  6.  Lamb A, Martin-Misener R, Bryant-Lukosius D, Latimer M. Describing the leadership capabilities of advanced practice nurses using a qualitative descriptive study. Nurs Open [Internet]. 2018 Jul [cited 2019 Jan 3];5(3):400–13. Available from: http://doi.wiley.com/10.1002/
    nop2.150
  7. Shapira-Lishchinsky O. Simulations in nursing practice: toward authentic leadership. J Nurs Manag [Internet]. 2014 [cited 2019 Jan 3]; Available from: https://onlinelibrary-wiley-com.proxy-ub.rug.nl/doi/pdf/10.1111/j.1365-2834.2012.01426.x
  8. Van der Cingel M. Notes on Nursing 2.0, de noodzaak tot verpleegkundig leiderschap en professionele eigenheid in de verpleegkundige en verzorgende beroepen. Verpleegkunde, 2019. 34(3): p. 35–8.
  9. Mannix J, Wilkes L, Daly J. Attributes of clinical leadership in contemporary nursing: an integrative review. Contemp Nurse [Internet]. 2013 [cited 2019 Jan 3]; Available from: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.5172/conu.2013.45.1.10
  10. Molina-Mula J, Gallo-Estrada J. Impact of Nurse-Patient Relationship on Quality of Care and Patient Autonomy in Decision-Making. Int J Environ Res Public Health [Internet]. 2020 [cited 2021 Mar 8];17(835). Available from: www.mdpi.com/journal/ijerph
  11. Munten G, Cox K, Garretsen H, Van den Bogaard J. Evidence based practice ; een kritische reflectie. 2006;(2):148–56.
  12. Wong CA, Giallonardo LM. Authentic leadership and nurse-assessed adverse patient outcomes. J Nurs Manag [Internet]. 2013 [cited 2019 Jan 3];21:740. Available from: https://onlinelibrary-wiley-com.proxy-ub.rug.nl/doi/pdf/10.1111/jonm.12075
  13. dle Zulueta PC. Developing compassionate leadership in health care: An integrative review. Vol. 8, Journal of Healthcare Leadership. Dove Medical Press Ltd.; 2016. p.1–10. DOI: 10.2147/JHL.S93724
  14. Nijboer A, Van der Cingel M. Compassion: Use it or lose it?: A study into the perceptions of novice nurses on compassion: A qualitative approach. Nurse Education Today. 2019;72. DOI: 10.1016/j.nedt.2018.11.006
  15. ten Hoeve Y, Castelein S, Jansen G, Roodbol P. Dreams and disappointments regarding nursing:
    Student nurses’ reasons for attrition and retention. A qualitative study design. Nurse Educ Today [Internet]. 2017 Jul [cited 2018 Jun 23];54:28–36. Available from: http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0260691717300825
  16.  ten Hoeve Y, Brouwer J, Kunnen S. Turnover prevention: The direct and indirect association between organizational job stressors, negative emotions and professional commitment in novice nurses. J Adv Nurs [Internet]. 2020 Mar 1 [cited 2021 Oct 12];76(3):836–Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jan.14281
  17. Boeije H, Bleijenbergh I. Analyseren in kwalitatief onderzoek [Internet]. Analyseren in kwalitatief onderzoek. 2019 [cited 2022 Apr 26]. 1–208 p. Available from: www.boomhogeronderwijs.nl
  18. Martin B, Hanington BM. Universal methods of design: 100 ways to research complex problems, develop innovative ideas, and design effective solutions [Internet]. Beverly, MA : Rockport Publishers; 2012 [cited 2018 Jun 23]. 207 p. Available from: http://www.
    worldcat.org/title/universal-methods-of-design-100- ways-to-research-complex-problems-develop-innovativeideas-and-design-effective-solutions/oclc/803513348
  19. Dierckx de Casterlé B, Gastmans C, Bryon E, Denier Y. QUAGOL: a guide for qualitative data analysis. Int J Nurs Stud [Internet]. 2012 Mar [cited 2013 Nov 1];49(3):360–71. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21996649
  20. Molenaar A, Niehof H, van der Cingel M. Leiderschap bij de bevordering van zelfmanagement. TVZ - Verpleegkd Prakt en Wet. 2020 Dec;130(6):44–8.
  21. Bassant E. Slim meten maakt bijscholen verpleegkundigen effectiever. Zorgvisie 2018 4812
    [Internet]. 2018 Nov 23 [cited 2022 Feb 17];48(12):64–5. Available from: https://link.springer.com/article/10.1007/s41187-018-0178-5
  22. Lambregts J, Grotendorst A, Van Merwijk C. Bachelor of Nursing 2020: een toekomstbestendig opleidingsprofiel 4.0 [Internet]. 2016 [cited 2018 Jul 4]. Available from:
    https://books.google.nl/bookshl=en&lr=&id=0ZKVCwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR5&dq=opleidingsprofiel+BN2020&ots=RzhXhyil9m&sig=t7YIrj-skUtfoXOUtL9WXESVSDY
  23. Miles JM, Scott ES. A New Leadership Development Model for Nursing Education. J Prof Nurs. 2019 Jan 1;35(1):5–11. DOI: 10.1016/j.profnurs.2018.09.009
  24. Bell J, Breslin JM. Healthcare provider moral distress as a leadership challenge. JONA’s Healthc Law, Ethics, Regul [Internet]. 2008 [cited 2021 Nov 9];10(4):94–7. Available from: https://journals.lww.com/jonalaw/fulltext/2008/10000/Healthcare_Provider_Moral_
    Distress_as_a_Leadership.4.aspx
  25. Sturm H, Rieger MA, Martus P, Ueding E, Wagner A, Holderried M, et al. Do perceived working conditions and patient safety culture correlate with objective workload and patient outcomes: A crosssectional explorative study from a German university hospital. PLoS One [Internet]. 2019 Jan 1 [cited 2021 Nov 10];14(1):e0209487. Available from: https://
    journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0209487
  26. Rao AD, Kumar A, McHugh M. Better Nurse Autonomy Decreases the Odds of 30-Day Mortality and Failure to Rescue. J Nurs Scholarsh [Internet]. 2017 Jan [cited 2019 Jun 16];49(1):73–9. Available from: http://doi.wiley.com/10.1111/jnu.12267
  27. Both-Nwabuwe JMC, Lips-Wiersma M, Dijkstra MTM, Beersma B. Understanding the autonomy–meaningful work relationship in nursing: A theoretical framework.
    Nursing Outlook, 2020. 68(1) p. 104–13. DOI: 10.1016/j.outlook.2019.05.008
  28. Van der Cingel M, Brouwer J. What makes a nurse today? A debate on the nursing professional identity and its need for change. Nursing Philosophy, 2021. 15 p. 1-7. DOI: 10.1111/nup.12343
  29. Bloemhof J, Knol J, Van Rijn M, Buurman BM. The implementation of a professional practice model to improve the nurse work environment in a Dutch hospital: A quasi-experimental study. J Adv Nurs [Internet]. 2021 [cited 2021 Nov 8];00:1–16. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jan.15052
  30. Beiboer C. Teamwork Style, Leadership Skills and Environmental Factors that influence Missed Nursing Care: A qualitative exploratory study on hospital wards. Masterthesis Nurs Sci. 2021
Over dit artikel
Auteurs
Margreet van der Cingel, Richtsje Andela, Hans Barf
Over de auteurs

Dr. Margreet van der Cingel (RN, MscN, PhD)
Lector Leiderschap & Identiteit in het verpleegkundig domein Onderzoeksgroep Zorg en Welzijn NHL Stenden Hogeschool / Medisch Centrum Leeuwarden Tel: 06-28314246
Email: Margreet.van.der.Cingel@nhlstenden.com
Het volledige onderzoeksrapport is op te vragen via: VLOGZ@nhlstenden.com
Dr. Richtsje Andela (RN, MscN, PhD)
Verplegingswetenschapper, Onderwijskundige, MCL Academie, Medisch Centrum Leeuwarden;
Senior-onderzoeker Kenniskring NHL Stenden Lectoraat ‘Leiderschap en Identiteit in het verpleegkundig domein’, NHL Stenden Hogeschool.
Tel: 058-2867213
Email: Richtsje.Andela@mcl.nl
Dr. Hans Barf (MSc, PhD)
Docent-onderzoeker Verpleegkunde Team AVZ Hanzehogeschool Groningen - Academie voor Verpleegkunde Petrus Driessenstraat 3, 9714 CA Groningen Tel: 050-5954900
Email: h.a.barf@pl.hanze.nl

Printdatum
13 september 2022
E-pubdatum
16 september 2022
ISSN print
0920-3273
ISSN online
2468-2225
DOI
https://doi.org/10.24078/vpg.2022.9.129060


Over dit artikel
Auteurs
Margreet van der Cingel, Richtsje Andela, Hans Barf
Over de auteurs

Dr. Margreet van der Cingel (RN, MscN, PhD)
Lector Leiderschap & Identiteit in het verpleegkundig domein Onderzoeksgroep Zorg en Welzijn NHL Stenden Hogeschool / Medisch Centrum Leeuwarden Tel: 06-28314246
Email: Margreet.van.der.Cingel@nhlstenden.com
Het volledige onderzoeksrapport is op te vragen via: VLOGZ@nhlstenden.com
Dr. Richtsje Andela (RN, MscN, PhD)
Verplegingswetenschapper, Onderwijskundige, MCL Academie, Medisch Centrum Leeuwarden;
Senior-onderzoeker Kenniskring NHL Stenden Lectoraat ‘Leiderschap en Identiteit in het verpleegkundig domein’, NHL Stenden Hogeschool.
Tel: 058-2867213
Email: Richtsje.Andela@mcl.nl
Dr. Hans Barf (MSc, PhD)
Docent-onderzoeker Verpleegkunde Team AVZ Hanzehogeschool Groningen - Academie voor Verpleegkunde Petrus Driessenstraat 3, 9714 CA Groningen Tel: 050-5954900
Email: h.a.barf@pl.hanze.nl

Printdatum
13 september 2022
E-pubdatum
16 september 2022
ISSN print
0920-3273
ISSN online
2468-2225
DOI
https://doi.org/10.24078/vpg.2022.9.129060