Verpleegkunde Nummer 3 , pp. 8-16
sep 2017, jaargang 32
Verpleegkunde Nr. 3 , pp. 8-16
sep 2017, jr. 32
Onderzoeksartikel

Problemen in de begeleiding en behandeling van verslavingsproblematiek bij mensen met een lichte verstandelijke beperking

Een beschrijvend kwantitatief onderzoek naar het perspectief van professionals

DOEL
Inventarisatie en analyse van de problemen die professionals in de verstandelijk-gehandicaptenzorg (VG-zorg) en verslavingszorg ervaren in de begeleiding en behandeling van volwassenen met een lichte verstandelijke beperking (LVB) en verslavingsproblematiek.
METHODE
Enquête onder behandelaren en begeleiders in de beide sectoren (n = 227). Problemen zijn gedefinieerd en uitgewerkt in de volgende clusters: de cliënt, het sociale netwerk, de hulpverlening en de organisatie van zorg. De resultaten zijn vergeleken tussen de beide sectoren.
RESULTATEN
In beide sectoren worden relatief veel problemen op het niveau van de cliënt geformuleerd, vooral op de niveaus cognitief, sociaal-emotioneel, sociaal-economisch en motieven voor gebruik. Hulpverleners ervaren vooral de sociaal-economische situatie en de beïnvloedbaarheid van cliënten als problematisch. Verder ervaren zij het als een probleem om effectief om te gaan met aspecten die te maken hebben met de verstandelijke beperking als zodanig, zoals een gebrekkig inzicht van cliënten tussen oorzaak en gevolg in hun gedrag en het toepassen in de praktijk van aangeleerde kennis en vaardigheden.
In de verslavingszorg worden de methodische problemen als relatief sterk ervaren, vooral ten aanzien van het effectief uitvoeren van de intake bij de doelgroep en het op onderbouwde wijze vinden van aansluiting bij de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van volwassenen met LVB. Op dit laatste punt bestaat overeenstemming met de professionals in de VG-zorg. Verder bestaat er overeenstemming over het gebrek aan gemeenschappelijk beleid tussen instellingen op het gebied van behandeling en begeleiding van de doelgroep.
CONCLUSIE
Professionals in beide sectoren ervaren een breed scala aan problemen in de behandeling en zorg voor volwassen LVB-cliënten met verslavingsproblemen, gerelateerd aan individuele kenmerken van de cliënt, aan diens sociale functioneren, aan professionele vaardigheden en methodieken, en aan de context van zorgverlening.

Literatuur

  1. Moonen X, Verstegen D. LVG jeugd met ernstige gedragsproblematiek in de verbinding van praktijk en wetgeving. Onderzoek & Praktijk 2006;4:23-8. 
  2. Van der Nagel JEL. Is it just the tip of the iceberg? Substance use and misuse in individuals with Intellectual Disability (SumID). PhD [dissertatie]. Nijmegen: Radboud University Nijmegen; 2016. 
  3. Van Duijvenbode N, van der Nagel JE, Didden R, et al. Substance use disorders in individuals with mild to borderline intellectual disability: current status and future directions. Res Dev Disabil 2015;38:319-28. 
  4. De Geus R, Kiewik M, van der Nagel JEL, Sieben G. Verstandelijk gehandicapten en verslavingsproblematiek. In: Loth C, Rutten R, redactie. Verslaving. Maarssen: Reed Business; 2009. p. 313-23. 
  5. Mutsaers K, Blekman JW, Schipper HC. Licht verstandelijk gehandicapten en middelengebruik: wat is er tot op heden bekend? Utrecht: Trimbos-instituut; 2007. 
  6. Sturmey P, Reyer H, Lee R, Robek A. Substance-related disorders in persons with mental retardation. New York: NADD Press; 2003. 
  7. McGillicuddy NB. A review of substance use research among those with mental retardation. Ment Retard Dev Disabil Res 2006;12:41-7. 
  8. Hassiotis A, Stryndom A, Hall I, et al. Psychiatric morbidity and social functioning among adults with borderline intelligence living in private households. J Intellect Disabil Res 2008;52:95-106. 
  9. Tenneij N, Koot H. Doelgroep in Beeld. Utrecht: De Borg; 2007. 
  10. Didden R, Embregts P, van der Toorn M, et al. Substance abuse, coping strategies, adaptive skills and behavioral and emotional problems in clients with mild to borderline intellectual disability admitted to a treatment facility: a pilot study. Res Dev Disabil 2009;30:927-32. 
  11. Edgerton R. Alcohol and drug use by metally retarded adults. Am Journal Ment Defic 1986;90:602-9. 
  12. Dijkstra M, Bransen E. Middelengebruik bij volwassenen met een lichte verstandelijke beperking. Een verkennend onderzoek. Utrecht: Trimbos-instituut; 2010. 
  13. Van der Nagel JEL, Kiewik M. Handleiding CGT+, Cognitieve gedragstherapeutische behandeling voor problematisch middelengebruik bij mensen met een lichte verstandelijke beperking. Amersfoort: Resultaten Scoren; 2016. 
  14. Van der Nagel JEL, Westendorp H, van Dijk M, Kiewik M. Minder Drank of Drugs 2.0. Deventer: Tactus; 2016. 
  15. Polit DF, Beck CT. Nursing Research; generating and assessing evidence for nursing practice. Philadelphia: Wolters Kluwer & Lippincott Williams & Wilkins; 2008. 
  16. Willner P, Bailey R, Parry R, et al. Evaluation of executive functioning in people with intellectual disabilities. J Intellect Disabil Res, 2010; 54:366-79. 
  17. Van Nieuwenhuijzen M, Orobio de Castro B, Matthys W. Problematiek en behandeling van LVG jeugdigen; een literatuurreview. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met een verstandelijke beperking 2006;4:211-29. 
  18. Hyman SE, Malenka RC, Nestler EJ. Neural mechanisms of addiction: The role of reward-related learning and memory. Annu Rev Neurosci 2006;29:565-98. 
  19. Van Duijvenbode N. “It’s all between my ears!”: Deficiencies in information processing in problematic drinkers with mild to borderline intellectual disability. PhD [dissertatie]. Nijmegen: Radboud University Nijmegen; 2016. 
  20. Roeden J, Bannink F. Handboek Oplossingsgericht werken met licht verstandelijk beperkte cliënten. Amsterdam:Pearson Assessment and Information B.V; 2009. 
  21. De Wit M, Moonen X, Douma J. Richtlijn effectieve interventies LVB; aanbevelingen voor het ontwikkelen, aanpassen en uitvoeren van gedragsveranderende interventies voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Utrecht: Landelijk Kenniscentrum LVG; 2011.
  22. Didden R. Bejegening. In: Roos J, Didden R, Steenbergen B, redactie. Vakwerk! Handboek voor begeleiders 24-uurszorg die werken met cliënten met een licht verstandelijke beperking en ernstige gedragsstoornissen en/of psychiatrische aandoeningen. Utrecht: De Borg; 2010. p.85-93. 
  23. Prochaska JO, DiClemente CC. Transtheoretical therapy: toward a more integrative model of change. Psychotherapy: theory, research and practice, 1982;19:276-88. 
  24. De Haan K, Wielenga F, van Meijel B. Leefstijltraining-PLUS: Handleiding voor de trainers. Amsterdam: Hogeschool Inholland; 2012. 
  25. Frielink N, Embregts P. Modification of motivational interviewing for use with people with mild intellectual disability and challenging behaviour. J Intellect Disabil Res 2013;38:279-91. 
  26. Didden R, Korzilius H, van Oorsouw W, et al. Behavioral treatment of challenging behaviors in individuals with mild mental retardation: Meta-analysis of single-subject research. Am J Ment Retard 2006;111:290-8. 
  27. Schijven E, van der Nagel JEL, Engels R, et al. ‘Take it personal!’ Een interventie voor het verminderen van middelengebruik en comorbide gedragsproblemen bij jongeren met een licht verstandelijke beperking. Onderzoek & Praktijk 2016(2);14:7-18. 
  28. Kaal HL, Nijman HLJ, Moonen XMH. SCIL; Screener voor intelligentie en licht verstandelijke beperking. Amsterdam: Hogrefe; 2013. 
  29. Van der Nagel JEL, Kiewik M, van Dijk M, et al. Handleiding SumID-Q; meetinstrument voor het in kaart brengen van middelengebruik bij mensen met een Lichte Verstandelijke Beperking. Enschede: Tactus Verslavingszorg; 2011. 
  30. Schippers G, Broekman T, Buchholz A. Handleiding en protocol voor afname, scoring en gebruik van de MATE 2.1. Nijmegen: Bêta Boeken; 2011. 
  31. De Groot R. Handleiding SEO-R kleurenprofiel. Doetinchem: Graviant educatieve uitgaven; 2011. 
  32. Cocco KM, Harper DC. Substance use in people with mental retardation: a missing link in understanding community outcomes? Rehabil Couns Bull 2002;46:33-40. 
  33. Taggart L, McLaughlin D, Quinn B, et al. Listening to people with intellectual disabilities who misuse alcohol and drugs. Health Soc Care Community, 2007;15:360-8. 
  34. IGZ. Gebrekkige indicatiestelling en samenwerking bedreiging voor kwaliteit van zorg voor licht verstandelijk gehandicapten. Den Haag: Inspectie voor de Gezondheidszorg; 2010. 
  35. Dijkstra M, Bransen E. Open en Alert: Handboek voor preventiemedewerkers. Utrecht: Trimbos-instituut; 2011. 
  36. De Haan K, Wielenga F, van Meijel B. Leefstijltraining-PLUS: Implementatiehandleiding. Amsterdam: Hogeschool Inholland; 2012.
Onderzoeksartikel

Problemen in de begeleiding en behandeling van verslavingsproblematiek bij mensen met een lichte verstandelijke beperking

Een beschrijvend kwantitatief onderzoek naar het perspectief van professionals

DOEL
Inventarisatie en analyse van de problemen die professionals in de verstandelijk-gehandicaptenzorg (VG-zorg) en verslavingszorg ervaren in de begeleiding en behandeling van volwassenen met een lichte verstandelijke beperking (LVB) en verslavingsproblematiek.
METHODE
Enquête onder behandelaren en begeleiders in de beide sectoren (n = 227). Problemen zijn gedefinieerd en uitgewerkt in de volgende clusters: de cliënt, het sociale netwerk, de hulpverlening en de organisatie van zorg. De resultaten zijn vergeleken tussen de beide sectoren.
RESULTATEN
In beide sectoren worden relatief veel problemen op het niveau van de cliënt geformuleerd, vooral op de niveaus cognitief, sociaal-emotioneel, sociaal-economisch en motieven voor gebruik. Hulpverleners ervaren vooral de sociaal-economische situatie en de beïnvloedbaarheid van cliënten als problematisch. Verder ervaren zij het als een probleem om effectief om te gaan met aspecten die te maken hebben met de verstandelijke beperking als zodanig, zoals een gebrekkig inzicht van cliënten tussen oorzaak en gevolg in hun gedrag en het toepassen in de praktijk van aangeleerde kennis en vaardigheden.
In de verslavingszorg worden de methodische problemen als relatief sterk ervaren, vooral ten aanzien van het effectief uitvoeren van de intake bij de doelgroep en het op onderbouwde wijze vinden van aansluiting bij de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van volwassenen met LVB. Op dit laatste punt bestaat overeenstemming met de professionals in de VG-zorg. Verder bestaat er overeenstemming over het gebrek aan gemeenschappelijk beleid tussen instellingen op het gebied van behandeling en begeleiding van de doelgroep.
CONCLUSIE
Professionals in beide sectoren ervaren een breed scala aan problemen in de behandeling en zorg voor volwassen LVB-cliënten met verslavingsproblemen, gerelateerd aan individuele kenmerken van de cliënt, aan diens sociale functioneren, aan professionele vaardigheden en methodieken, en aan de context van zorgverlening.

Literatuur

  1. Moonen X, Verstegen D. LVG jeugd met ernstige gedragsproblematiek in de verbinding van praktijk en wetgeving. Onderzoek & Praktijk 2006;4:23-8. 
  2. Van der Nagel JEL. Is it just the tip of the iceberg? Substance use and misuse in individuals with Intellectual Disability (SumID). PhD [dissertatie]. Nijmegen: Radboud University Nijmegen; 2016. 
  3. Van Duijvenbode N, van der Nagel JE, Didden R, et al. Substance use disorders in individuals with mild to borderline intellectual disability: current status and future directions. Res Dev Disabil 2015;38:319-28. 
  4. De Geus R, Kiewik M, van der Nagel JEL, Sieben G. Verstandelijk gehandicapten en verslavingsproblematiek. In: Loth C, Rutten R, redactie. Verslaving. Maarssen: Reed Business; 2009. p. 313-23. 
  5. Mutsaers K, Blekman JW, Schipper HC. Licht verstandelijk gehandicapten en middelengebruik: wat is er tot op heden bekend? Utrecht: Trimbos-instituut; 2007. 
  6. Sturmey P, Reyer H, Lee R, Robek A. Substance-related disorders in persons with mental retardation. New York: NADD Press; 2003. 
  7. McGillicuddy NB. A review of substance use research among those with mental retardation. Ment Retard Dev Disabil Res 2006;12:41-7. 
  8. Hassiotis A, Stryndom A, Hall I, et al. Psychiatric morbidity and social functioning among adults with borderline intelligence living in private households. J Intellect Disabil Res 2008;52:95-106. 
  9. Tenneij N, Koot H. Doelgroep in Beeld. Utrecht: De Borg; 2007. 
  10. Didden R, Embregts P, van der Toorn M, et al. Substance abuse, coping strategies, adaptive skills and behavioral and emotional problems in clients with mild to borderline intellectual disability admitted to a treatment facility: a pilot study. Res Dev Disabil 2009;30:927-32. 
  11. Edgerton R. Alcohol and drug use by metally retarded adults. Am Journal Ment Defic 1986;90:602-9. 
  12. Dijkstra M, Bransen E. Middelengebruik bij volwassenen met een lichte verstandelijke beperking. Een verkennend onderzoek. Utrecht: Trimbos-instituut; 2010. 
  13. Van der Nagel JEL, Kiewik M. Handleiding CGT+, Cognitieve gedragstherapeutische behandeling voor problematisch middelengebruik bij mensen met een lichte verstandelijke beperking. Amersfoort: Resultaten Scoren; 2016. 
  14. Van der Nagel JEL, Westendorp H, van Dijk M, Kiewik M. Minder Drank of Drugs 2.0. Deventer: Tactus; 2016. 
  15. Polit DF, Beck CT. Nursing Research; generating and assessing evidence for nursing practice. Philadelphia: Wolters Kluwer & Lippincott Williams & Wilkins; 2008. 
  16. Willner P, Bailey R, Parry R, et al. Evaluation of executive functioning in people with intellectual disabilities. J Intellect Disabil Res, 2010; 54:366-79. 
  17. Van Nieuwenhuijzen M, Orobio de Castro B, Matthys W. Problematiek en behandeling van LVG jeugdigen; een literatuurreview. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan mensen met een verstandelijke beperking 2006;4:211-29. 
  18. Hyman SE, Malenka RC, Nestler EJ. Neural mechanisms of addiction: The role of reward-related learning and memory. Annu Rev Neurosci 2006;29:565-98. 
  19. Van Duijvenbode N. “It’s all between my ears!”: Deficiencies in information processing in problematic drinkers with mild to borderline intellectual disability. PhD [dissertatie]. Nijmegen: Radboud University Nijmegen; 2016. 
  20. Roeden J, Bannink F. Handboek Oplossingsgericht werken met licht verstandelijk beperkte cliënten. Amsterdam:Pearson Assessment and Information B.V; 2009. 
  21. De Wit M, Moonen X, Douma J. Richtlijn effectieve interventies LVB; aanbevelingen voor het ontwikkelen, aanpassen en uitvoeren van gedragsveranderende interventies voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Utrecht: Landelijk Kenniscentrum LVG; 2011.
  22. Didden R. Bejegening. In: Roos J, Didden R, Steenbergen B, redactie. Vakwerk! Handboek voor begeleiders 24-uurszorg die werken met cliënten met een licht verstandelijke beperking en ernstige gedragsstoornissen en/of psychiatrische aandoeningen. Utrecht: De Borg; 2010. p.85-93. 
  23. Prochaska JO, DiClemente CC. Transtheoretical therapy: toward a more integrative model of change. Psychotherapy: theory, research and practice, 1982;19:276-88. 
  24. De Haan K, Wielenga F, van Meijel B. Leefstijltraining-PLUS: Handleiding voor de trainers. Amsterdam: Hogeschool Inholland; 2012. 
  25. Frielink N, Embregts P. Modification of motivational interviewing for use with people with mild intellectual disability and challenging behaviour. J Intellect Disabil Res 2013;38:279-91. 
  26. Didden R, Korzilius H, van Oorsouw W, et al. Behavioral treatment of challenging behaviors in individuals with mild mental retardation: Meta-analysis of single-subject research. Am J Ment Retard 2006;111:290-8. 
  27. Schijven E, van der Nagel JEL, Engels R, et al. ‘Take it personal!’ Een interventie voor het verminderen van middelengebruik en comorbide gedragsproblemen bij jongeren met een licht verstandelijke beperking. Onderzoek & Praktijk 2016(2);14:7-18. 
  28. Kaal HL, Nijman HLJ, Moonen XMH. SCIL; Screener voor intelligentie en licht verstandelijke beperking. Amsterdam: Hogrefe; 2013. 
  29. Van der Nagel JEL, Kiewik M, van Dijk M, et al. Handleiding SumID-Q; meetinstrument voor het in kaart brengen van middelengebruik bij mensen met een Lichte Verstandelijke Beperking. Enschede: Tactus Verslavingszorg; 2011. 
  30. Schippers G, Broekman T, Buchholz A. Handleiding en protocol voor afname, scoring en gebruik van de MATE 2.1. Nijmegen: Bêta Boeken; 2011. 
  31. De Groot R. Handleiding SEO-R kleurenprofiel. Doetinchem: Graviant educatieve uitgaven; 2011. 
  32. Cocco KM, Harper DC. Substance use in people with mental retardation: a missing link in understanding community outcomes? Rehabil Couns Bull 2002;46:33-40. 
  33. Taggart L, McLaughlin D, Quinn B, et al. Listening to people with intellectual disabilities who misuse alcohol and drugs. Health Soc Care Community, 2007;15:360-8. 
  34. IGZ. Gebrekkige indicatiestelling en samenwerking bedreiging voor kwaliteit van zorg voor licht verstandelijk gehandicapten. Den Haag: Inspectie voor de Gezondheidszorg; 2010. 
  35. Dijkstra M, Bransen E. Open en Alert: Handboek voor preventiemedewerkers. Utrecht: Trimbos-instituut; 2011. 
  36. De Haan K, Wielenga F, van Meijel B. Leefstijltraining-PLUS: Implementatiehandleiding. Amsterdam: Hogeschool Inholland; 2012.
Over dit artikel
Auteurs
Koos de Haan, Froukje Wielenga, Addy Pruijssers, Berno van Meijel
Over de auteurs
  • Drs. Koos de Haan is verpleegkundige, docent, verplegingswetenschapper en zelfstandig ondernemer. 
  • Froukje Wielenga MSc. werkt als begeleider bij Sherpa. 
  • Dr. Addy Pruijssers is gz-psycholoog. Zij is werkzaam bij Esdege-Reigersdaal, waar ze is verbonden aan het cluster De Rotonde – Expertisecentrum VG-GGZ. 
  • Prof. dr. Berno van Meijel is lector/bijzonder hoogleraar GGZ-verpleegkunde aan de Hogeschool Inholland, het VU Medisch Centrum / afdeling Psychiatrie te Amsterdam en de Parnassia Groep te Den Haag. 

Correspondentieadres: f.wielenga@gmail.com

ISSN print
0920-3273
ISSN online
2468-2225


Over dit artikel
Auteurs
Koos de Haan, Froukje Wielenga, Addy Pruijssers, Berno van Meijel
Over de auteurs
  • Drs. Koos de Haan is verpleegkundige, docent, verplegingswetenschapper en zelfstandig ondernemer. 
  • Froukje Wielenga MSc. werkt als begeleider bij Sherpa. 
  • Dr. Addy Pruijssers is gz-psycholoog. Zij is werkzaam bij Esdege-Reigersdaal, waar ze is verbonden aan het cluster De Rotonde – Expertisecentrum VG-GGZ. 
  • Prof. dr. Berno van Meijel is lector/bijzonder hoogleraar GGZ-verpleegkunde aan de Hogeschool Inholland, het VU Medisch Centrum / afdeling Psychiatrie te Amsterdam en de Parnassia Groep te Den Haag. 

Correspondentieadres: f.wielenga@gmail.com

ISSN print
0920-3273
ISSN online
2468-2225